08.08.2020
 

 



 

Ομιλα του Γιργου Τσικαλου για την Ημρα Πνθους για το Ολοκατωμα των 50.000 Εβραων της Θεσσαλονκης.
Ισραηλιτικ Κοιντητα Θεσσαλονκης, Συναγωγ Μοναστηριωτν, 27 Απριλου 2014.

Λγες μρες μετ το θνατο της γυνακας του και προαισθανμενος το δικ του θνατο, αφο δε μποροσε να φανταστε τη ζω του χωρς εκενη, καθς εχαν γνωριστε και εχαν αγαπηθε πολ νοι, σχεδν παιδι ακμη, στο γκτο της Βαρσοβας, μαζ δραπτευσαν, κατφεραν μαζ να βγουν ζωντανο απ τη Μεγλη Καταστροφ και να φτσουν μαζ στην ηλικα των 91 ετν, λγες μρες, λοιπν, μετ το θνατο της γυνακας του, και προαισθανμενος το δικ του θνατο, ο μεγαλτερος κριτικς λογοτεχνας παγκοσμως, πως γραψε μια μεγλη βρετανικ εφημερδα, ο Μαρσλ Ριχ Ραντσκι, γρισε και επε στο γιο του: «Εναι κτι εντελς καινοριο στην πρσφατη ιστορα της οικογνεις μας να χουμε τφο ταν πεθνουμε. Οτε οι γονες μου, οτε οι γονες της μητρας σου, οτε τ’ αδλφια μας, οτε οι γονες των γονιν μας δεν βρκαν τφο ταν φυγαν απ’ αυτ τη ζω».

τσι ταν, πργματι, λοι τους εχαν θανατωθε στους θαλμους αερων, τα σματ τους κηκαν στους φορνους του ουσβιτς, το τελευταο που εδε κανες απ τους συγγενες τους ταν να καπνς να βγανει απ τις καμινδες των κρεματορων.
Γι’ αυτ, τα λγια «εμες μως θα χουμε τφο ταν πεθνουμε» ταν τα πιο παρηγορητικ λγια που μποροσε να πει νας πατρας με αυτ την ιστορα στο γιο του μπροστ στην πιο σκληρ και αναπτρεπτη δοκιμασα που λοι οι νθρωποι κποτε ρχεται η στιγμ να βισουμε: το θνατο ενς στενο συγγενικο αγαπημνου προσπου.

Εναι μια στιγμ απλυτου κενο γρω μας και η γη χνεται κτω απ τα πδια μας. Ενς κενο μσα μας, που πλημμυρζει σιγ-σιγ απ ανεπωτη, απεργραπτη, μοναδικ στο εδος της λπη. Και μιας ασθησης προσωπικς ευθνης, συνθως δικα, τι δεν κναμε σα πρεπε για ν’ αποτρψουμε το κακ. Αυτ ονομζουμε πνθος. Μια κατσταση, που αντχεται τις πρτες ρες μνο με τη συμμετοχ στην κηδεα, δηλαδ την πρξη τελευταας φροντδας για το νεκρ, πρξη που μας επιτρπει να εμαστε ακμη μαζ και ταυτχρονα να ετοιμζουμε με αγπη τον αινιο αποχωρισμ. Το πνθος εναι κτι που παραμνει για πντα στη ζω μας, αλλ απ κεν στην αρχ, που γεμζει μνο με λπη, μεταβλλεται χρνο με το χρνο σε αγαπημνη ανμνηση και νοσταλγα, πραγμτωση της συλλυπητριας ευχς προς τους τεθλιμμνους σε κθε κηδεα «να ζσετε για να τους θυμστε και να τους μνημονεετε».

Αυτ την παρξη πνθους, επιτλους ξαν στην ιστορα της εβρακς οικογνεις τους, κατγραψε παργορα ο Ριχ Ραντσκι μπροστ στο θνατο της αγαπημνης του Τσια, κι αυτ το διο επανλαβε δυο χρνια αργτερα ο γιος του στην κηδεα του πατρα του, του διου του Ριχ Ραντσκι, μιλντας τρα στη δικ του κρη. τσι, η οικογνει τους ενσωματθηκε και πλι σ’ αυτ που εναι η φυσικ μορα, η πορεα και η εμπειρα των ανθρπων απ ττε που υπρχει πολιτισμς.

Πνθος, κηδεα, αγαπημνη ανμνηση και νοσταλγα εναι οι ννοιες που ορζουν την αρχ του ανθρπινου πολιτισμο. Συγκνηση κατλαβε τους επιστμονες πριν πολλ χρνια ταν σε μια σπηλι στο Shanidar του Βρειου Ιρκ εξετζοντας λεψανα ανθρπων που ανκαν στο εδος του Νενταρταλ και ζησαν πριν περπου 50 χιλιδες χρνια, διαπστωσαν τι εχαν κηδευτε με πολλ αγπη πως αποδεκνυαν τα λουλοδια που εχαν αποτεθε στον τφο ενς παιδιο.

Πως μως πενθε και ποιος πενθε εκατοντδες χιλιδες οικογνειες που χθηκαν χωρς ν’ αφσουν κανναν πσω τους και που δεν αξιθηκαν οτε μια σπιθαμ γης για να ισχει και γι’ αυτς τουλχιστον η φρση των Αρχαων «πσα γη τφος»; Ποιος αισθνεται, στω και δικα, προσωπικ ευθνη για το τι δεν κανε τα πντα στε ν’ αποτραπε το κακ;
Αυτ την απντηση καλομαστε να δσουμε εμες και η κοινωνα ολκληρη την Ημρα Πνθους για το Ολοκατωμα των ξι εκατομμυρων δολοφονημνων Εβραων της Ευρπης -κι ανμεσ τους πενντα χιλιδες δικο μας νθρωποι απ τη Θεσσαλονκη- που δε γνρισαν κηδεα και οι περισστεροι απ αυτος δεν φησαν οτε ναν συγγεν πσω τους για να τους θυμται και να τους μνημονεει, αλλ οτε να, στω ορφαν και χορταριασμνο, μνμα με το νομ τους για να μας τους θυμζει.

Πολλς φορς στθηκα με δος στο εβρακ νεκροταφεο της Πργας. Μνματα αινων, με τις επιτμβιες πλκες τη μια πνω στην λλη και τα ονματα των νεκρν σε απσταση μεταξ τους μνο μερικν εκατοστν να θυμζουν πσοι νθρωποι ζησαν, δολεψαν, δημιοργησαν, αγπησαν, γννησαν και μεγλωσαν παιδι, γλασαν, κλαψαν, υπφεραν, πιθανν ακμη και να βασανστηκαν, σ’ εκενο τον τπο αλλ στο τλος αξιθηκαν απ τους δικος τους και την κοιντητ τους κηδεα, τφο και πνθος.

Στη Μεγλη Συναγωγ της Βουδαπστης αισθνθηκα το διο δος μπροστ στις παλις επιτμβιες πλκες που εναι απλωμνες σε λες τις γωνις του κπου αντκρυ απ να πανμορφο δντρο της ζως. μως εδ εναι παροσα η Μεγλη Καταστροφ: στις πιο πολλς απ τις νετερες πλκες διαφορετικ, φυσικ, η ημερομηνα γννησης των νεκρν αλλ δια η ημερομηνα του θαντου τους: αυτ της μαζικς εξντωσς τους στα στρατπεδα του θαντου. Κι αυτ, μνο για λγα ονματα. Πς να γρψει κανες, και ποιος, τα ονματα 600.000 ανθρπων που χθηκαν στους θαλμους αερων και στα κρεματρια μσα σε εννα μνες;

Κι εδ, στη Να Ιερουσαλμ, στην Ιερουσαλμ των Βαλκανων, που να σταθ με σεβασμ στη μνμη; Εδ τι; Πως πενθε αυτ η πλη, που αγγγυστα αποδχτηκε, πριν ακμη χαθον οι νθρωποι, να χαθε ο τπος μνμης των προγνων, εβρακ μνματα διπλσια σε αριθμ απ εκενα της Πργας, 300 ως 500 χιλιδες τφοι που αγκλιαζαν για αινες τους νεκρος της αρχαιτερης εβρακς κοιντητας στην Ευρπη; Πως και ποιος πενθε εδ; Ποιος αισθνεται, στω και δικα, προσωπικ ευθνη;

Ο μεγλος φιλσοφος Theodor Adorno μς φησε παρακαταθκη να ερτημα τερστιας σημασας για την πορεα της ανθρωπτητας και του πολιτισμο: ποια μπορε και ποια πρπει να εναι η Αγωγ και η Παιδεα των ανθρπων μετ το ουσβιτς; Τι ανθρπους ρχονται να μορφσουν τα σχολεα μας; Τι εδους πρτυπα ρχεται να τιμσει η κοινωνα μας; Ποιες αξες και ποιες αρχς καλονται να καλλιεργσουν και να υπερασπιστον οι πολιτικο μας θεσμο; Τι επιστμονες θα βγζουν τα πανεπιστμι μας; Πς θα φτιξουμε τη ζω μας μετ την εμπειρα τι ακμη και το γκλημα που δεν μποροσε προηγουμνως να συλλβει ο νους κανενς ανθρπου γινε πραγματικτητα στο ουσβιτς;
ουσβιτς, χι μνον ως νομα του συγκεκριμνου τπου αλλ ως κοιν ονομασα λων των τπων μαρτυρου και λων των γεγοντων που καναν τις λξεις «ολοκατωμα» και «Shoah» να σφραγζουν τραγικ τον 20ο αινα.
Αν δεν καταλβουμε το ουσβιτς, αν δεν πενθσουμε με την κυριολεκτικ ννοια της λξης, δηλαδ ως βαθει συγκνηση, αναζτηση προσωπικς ευθνης και σβεστη μνμη, δεν θα μπορσουμε ποτ να κατανοσουμε ποια πρπει να εναι η Αγωγ και η Παιδεα μας μετ το ουσβιτς. Και ττε, ως ανθρωπτητα θα εμαστε καταδικασμνοι να βινουμε ξαν και ξαν τη βαρβαρτητα να νικει τον πολιτισμ και να φρνει ανεπωτες καταστροφς στις κοινωνες των ανθρπων σ’ λα τα μκη και τα πλτη του κσμου.
Γιατ το ουσβιτς μς δειξε τι μπορε να εναι και τι μπορε να κνει ο νθρωπος ταν εμφορεται απ τις αρχς και τις ιδες του ρατσισμο, του ναζισμο και του αντισημιτισμο.

Μας δειξε ανθρπους να γυρζουν μετ τη δουλει στην οικογνει τους, να φιλον τρυφερ τη γυνακα τους, να απολαμβνουν την προδο των παιδιν τους στη μουσικ και ως αντδωρο να απαγγλουν απ στθους στχους του Ομρου στο πρωττυπο.
«Εγγρμματοι νθρωποι», με διπλματα και διδακτορικ, που πριν απολασουν τη βραδιν ανπαυση στην οικογνει τους ολημερς δολευαν συστηματικ, με πθος και με γνση για να «βελτισουν» –πως οι διοι λεγαν- την απδοση των μηχανισμν εξντωσης αθων ανθρπων. Χιδευαν και κανκευαν τα παιδι τους, χοντας προηγουμνως αποφασσει τι, για να εξοικονομεται αριο και χρνος, τα μικρ παιδι των Εβραων κρατουμνων δεν χρειαζταν να οδηγονται προηγουμνως στους θαλμους αερων για να θανατωθον αλλ μποροσαν να ρχνονται απευθεας στους φορνους. «Ρχνονταν στους φορνους ζωνταν, και οι κραυγς τους ακογονταν σ’ ολκληρο το στρατπεδο συγκντρωσης», επαν οι μρτυρες στη Δκη της Νυρεμβργης, αλλ αυτ ουδλως ενοχλοσε την οικογενειακ γαλνη των εγγρμματων δολοφνων.

«Εγγρμματοι νθρωποι», που επινοοσαν σχδια για να εξαπατσουν και ν’ αποπλανσουν ακμη και την τελευταα στιγμ τα θματ τους, τσι στε ανεμπδιστα να μπορσουν να οδηγσουν στους θαλμους αερων μερικς χιλιδες περισστερους ανθρπους μσα σε μα μρα. Με ψυχραιμα και υπερηφνεια κατγραψε τα εξς ο διοικητς του ουσβιτς Rudolf Höss: «Μα απ τις βελτισεις μας σε σχση με την Treblinka ταν τι στην Treblinka τα θματα γνριζαν σχεδν πντα τι οδηγονταν στην εξντωση, εν εμες στο ουσβιτς κναμε τον κπο να τα ξεγελσουμε αφνοντς τα να πιστεουν τι πηγανουν σε μια διαδικασα απαλλαγς απ τις ψερες. Φυσικ, συχν αντιλαμβνονταν τις πραγματικς προθσεις μας και γι‘ αυτ μερικς φορς εχαμε ταραχς και δυσκολες. Πολ συχν κποιες γυνακες προσπαθοσαν να κρψουν τα παιδι τους κτω απ τα ροχα (που φηναν ξω ταν ξεντνονταν για να μπουν μετ στους θαλμους αερων) μως ταν τα βρσκαμε τα στλναμε βεβαως κι αυτ για να εξοντωθον».

«Εγγρμματοι νθρωποι», αφιερωμνοι, πως ισχυρζονταν, στην προδο της επιστμης, με το δικ τους τρπο που βλπουμε στο εξς απσπασμα σχετικς κθεσης: «Υπρχουν συλλογς κρανων σχεδν απ’ λες τις φυλς και λους τους λαος. Μνο απ τους Εβραους τα κρανα που χουμε εναι τσο λγα, στε η επεξεργασα τους δεν επιτρπει ασφαλ επιστημονικ αποτελσματα. μως σμερα ο πλεμος προσφρει την ευκαιρα να καλυφθον αυτς οι ελλεψεις».
Με τα λγια αυτ ο August Hirt, καθηγητς Πανεπιστημου, εισηγεται στον αρχηγ των SS Heinrich Himmler, στις 9 Φεβρουαρου 1942, τη δημιουργα συλλογς εβρακν κρανων στο Reichsuniversität (στο Πανεπιστμιο του Ριχ) στο Στρασβοργο. Και μετ απ µια λεπτομερ περιγραφ των μεθδων και των τεχνικν που πρεπε να ακολουθηθον απ το στρατ και την αστυνομα στε να βρεθε το «κατλληλο υλικ», καταλγει: «Ο επιτετραμμνος µε την εξασφλιση του υλικο, πρπει να βγλει φωτογραφες, να πραγματοποισει µια σειρ καθορισμνων ανθρωπολογικν μετρσεων και να καταγρψει την καταγωγ, την ημερομηνα γννησης και λλα προσωπικ δεδομνα. Μετ, ακολουθε η θαντωση του Εβραου, κατ την οποα δεν επιτρπεται να τραυματιστε το κεφλι, και κατπιν ο επιτετραμμνος αποχωρζει το κεφλι απ το σμα, το τοποθετε σε ειδικ για το σκοπ αυτ κατασκευασμνο μεταλλικ δοχεο που κλενει πολ καλ και εμπεριχει συντηρητικ υγρ, και το αποστλλει στον τπο προορισμο».

Πριν 19 χρνια, στις 9 Μαου του 1995, με αφορμ τα 50 χρνια απ το τλος του Β’ Παγκσμιου Πολμου προσκλθηκα για μια σχετικ διλεξη στο Δμο Χαλστρας. Αφιρωσα την ομιλα μου σ’ αυτς τις θηριωδες που απ τους Ναζ ονομστηκαν «επιστημονικ πειρματα», δεχνοντας τι λα αυτ ταν αποτλεσμα της ναζιστικς, ρατσιστικς και αντισημιτικς ιδεολογας που εχε καλλιεργηθε για πολλ χρνια στο χρο της επιστμης και με το Χτλερ γινε κυραρχη στο χρο της πολιτικς.
ταν τλειωσα, με πλησασαν δο νδρες που βρισκταν στο ακροατριο και ο νας απ’ αυτος μου επε: «μουν εκε, με μτρησαν αλλ εχα την τχη να μη με επιλξουν». ταν ο κριος Χιντς Κονιο και ο τσο πρωρα χαμνος Αλβρτος Ναρ. τσι πληροφορθηκα τι το γκλημα για το οποο εχα μιλσει τσες φορς στους φοιτητς και στις φοιττρις μου, τσο εδ σο και παλιτερα στη Γερμανα, μπορε να αφοροσε και τους δικος μου συμπατριτες της Θεσσαλονκης. Λγα χρνια αργτερα, χρη στις ρευνες του Hans-Joachim Lang, τα θματα απκτησαν νομα, και, πργματι, τα περισστερα ταν απ τη δικ μας πλη.

«Γιατ, κριε, αυτ δεν τα μαθανουμε στα τσα μαθματα που κνουμε δδεκα χρνια στο σχολεο;» εναι η ερτηση που δχομαι κθε φορ στις ομιλες μου στα Λκεια και στα Γυμνσια της χρας. Γιατ ραγε; Υπρχουν τσα πολλ σημαντικτερα θματα στην Παιδεα ακμη και μετ το ουσβιτς, στε αυτ το θμα να μη βρσκει στα αναλυτικ προγρμματα των σχολεων μας τη θση που του αρμζει;
Μερικο θεωρον τι δεν εναι θματα που αφορον και ενδιαφρουν τους νους ανθρπους και λλοι φοβονται τι αυτ τα θματα μπορε να ξεπερνον τις αντοχς των παιδιν. Η εμπειρα μου λει τι κνουν λθος.

Εδ και 28 χρνια, απ ττε που ξεκνησε τη λειτουργα του το Παιδαγωγικ Τμμα της Θεσσαλονκης, στο πλασιο του μαθματς μου της αντιρατσιστικς εκπαδευσης, κθε εξμηνο οι φοιτητς και οι φοιττρις μου ρχονται αντιμτωποι με ταινες απ την απελευθρωση του ουσβιτς και του Buchenwald. Εναι αλθεια τι κι εγ ο διος αναρωτθηκα στην αρχ, και απ ττε πολ συχν ρωτθηκα απ λλους, αν χω το δικαωμα να εκθτω 18χρονα, 19χρονα, 20χρονα ανυποψαστα παιδι στις σκηνς εκενες, παρχοντς τους μνο το δικαωμα ενς μικρο διαλεμματος μετ για να μπορσουν ξαν να αναπνεσουν και να διαχειριστον τη συγκνηση και τα δκρυ τους. 28 γενις φοιτητν και φοιτητριν, δηλαδ μερικς χιλιδες δασκλων που διδσκουν σμερα στα σχολεα, αντκρουαν την προσωπικ μου ανασφλεια λγοντας: «Το ερτημα δεν εναι εν χετε το δικαωμα να μας εκθτετε στις βασανιστικς αυτς σκηνς του πνου και του θαντου, το ερτημα εναι εν χετε το δικαωμα να μας στερετε αυτ τη γνση κι αυτ το βωμα, και η απντησ μας εναι: χι, δεν το χετε». Και χουν προφανς δκιο, επειδ τα παιδι χουν δικαωμα να βινου&a